اختراع چيست؟
طبق ماده(1) قانون ثبت اختراعات، طرح‌هاي صنعتي و علائم تجاري (مصوب 3/11/86 مجلس شوراي اسلامي)، اختراع نتيجه فكر فرد يا افراد است كه براي اولين بار فرآيند يا فرآورده‌اي خاص را ارائه مي‌كند و مشكلي را در يك حرفه، فن، فنّاوري، صنعت و مانند آنها حل مي‌نمايد.
•چه نوع اختراعاتي قابل‌ثبت مي‌باشند؟

طبق ماده (2) قانون، اختراعاتي قابل ثبت مي‌باشند كه حاوي ابتكار جديد و داراي كاربرد صنعتي باشد. ابتكار جديد عبارت است از آنچه كه در فن يا صنعت قبلي وجود نداشته و براي دارنده مهارت عادي در فن مذكور معلوم و آشكار نباشد و از نظر صنعتي، اختراعي كاربردي محسوب مي‌شود كه در رشته‌اي از صنعت قابل ساخت يا استفاده باشد. مراد از صنعت، معناي گسترده آن است و شامل مواردي نظير صنايع دستي، كشاورزي، ماهيگيري و خدمات نيز مي‌شود.

•آيا براي ثبت اختراع حتماً‌ بايد خود مخترع اقدام نمايد؟
خير، تقاضاي ثبت اختراع مي‌تواند توسط وكيل مخترع نيز انجام شود. در اين صورت، تقاضانامه بايد همراه  با اصل وكالتنامه با رونوشت يا فتوكپي برابر اصل شده ضميمه اظهارنامه شود
•اعتبار گواهينامه  ثبت اختراع چند سال است؟
در ايران، مدت اعتبار گواهينامه ثبت اختراع بنابر تقاضاي تقاضاي مخترع مي‌تواند 5، 10، 15و يا نهايتاً 20 ساله باشد كه بايد صراحتاً درگواهينامه ثبت اختراع قيد شود.

اختراعات قابل ثبت

اختراعی قابل ثبت است که حاوی ابتکار جدید و دارای کاربرد صنعتی باشد.ابتکار جدید عبارت است از آنچه که در فن یا صنعت قبلی وجود نداشته و برای دارنده مهارت عادی در فن مذکور معلوم و آشکار نباشد و از نظر صنعتی، اختراعی کاربردی محسوب می شود که در رشته ای از صنعت قابل ساخت یا استفاده باشد.مراد از صنعت، معنای گسترده آن است و شامل مواردی نظیر صنایع دستی ، کشاورزی ، ماهیگیری و خدمات نیز می شود.
ماده ی 27( ق.ث.ع.و.ا)  در این رابطه می گوید:
هر کس مدعی یکی از امور ذیل باشد می تواند تقاضای ثبت بنماید:

  • ابداع هر محصول صنعتی جدید
  • کشف هر وسیله جدید یا اعمال وسایل موجوده به طریق جدید برای تحصیل یک نتیجه یا محصول صنعتی یا فلاحتی

به موجب ماده ی 4 قانون ثبت اختراعات،طرح های صنعتی و علائم تجاری موارد ذیل از حیطه حمایت از اختراع خارج است:
الف-کشفیات،نظریه های علمی روش های ریاضی و آثار هنری

ب-طرح ها و قواعد یا روش های انجام کار تجاری و سایر فعالیت های ذهنی و اجتماعی
ج-روش های تشخیص و معالجه بیماری های انسان یا حیوان
این بند شامل فرآورده های منطبق با تعریف اختراع و مورد استفاده در روش های مزبور نمی شود.
د-منابع ژنتیک و اجزاء ژنتیک تشکیل دهنده آن ها و همچنین فرآیندهای بیولوژیک تولید آن ها
ه- آنچه قبلاَ در فنون و صنایع پیش بینی شده باشد.
در صورتی که افشاء اختراع ظرف مدت شش ماه قبل از تاریخ تقاضا یا  در موارد مقتضی قبل از تاریخ حق تقدم اختراع صورت گرفته باشد، مانع ثبت نخواهد بود.
و- اختراعاتی که بهره برداری از آن ها خلاف موازین شرعی یا نظم عمومی و اخلاق حسنه باشد.
بنا بر آنچه گفته شد،اختراع مطلقاَ نباید قبلاَ منتشر شده باشد وگرنه اختراع نخواهد بود و فقط استثنایی که این اصل دارد در مورد اختراعی است که سابقاَ در خارجه به ثبت رسیده باشد چه در این صورت محققاَ این اختراع معرفی و چاپ و منتشر شده است و لذا مطابق ماده 30 قانون ثبت علایم:
اگر مخترعی در خارج از ایران اختراعی را به ثبت رسانده باشد بر اساس اختراع خارجی می تواند اختراعش را در ایران به ثبت برساند به شرطی که مدت اختراعش از ثبت اختراع اولی تجاوز نکند و اگر در این مدت یک نفر دیگر آن اختراع را در ایران به ثمر رساند مخترع نمی تواند جلو کار او را بگیرد و البته برای بعد از آن می تواند تقاضای جلوگیری نماید ولی از کار کسانی که تا آن تاریخ شروع کرده اند نمی تواند جلوگیری به عمل آورد  و به طور کلی خارجیان می توانند اختراعات خود را در ایران به ثبت رسانند مشروط بر اینکه به موجب عهد نامه یا معامله متقابل  از طرف کشور متبوع مخترع نیز این حق برای مخترعین ایرانی شناخته شده باشد.

ثبت تغییرات راجع به اختراع

کلیه تغییراتی که در اختراع یا مشخصات آن به عمل می آید در صورتی در ایران اعتبار دارد که به ثبت برسد.لذا، مالک اختراع مکلف است هر نوع تغییر راجع به اسم،نشانی،تابعیت،اقامتگاه،طبقه بین المللی اختراع،یا اعطاء اجازه بهره برداری از اختراع یا انتقال و یا اعراض از مالکیت اختراع ثبت شده را کتباَ و همراه با مدارک مربوط جهت ثبت در سوابق به مرجع ثبت اعلام نماید.
لازم به یادآوری است ،مالک به کسی اطلاق می گردد که اختراع به نام وی تقاضای ثبت می گردد،مالک (یا مالکین )اختراع می تواند شخص ( یا اشخاص ) حقیقی یا حقوقی ( و یا هر دوی آن ها) باشد.
درخواست مالک اختراع مبنی بر تغییرات در مضمون و نقشه های اختراع،باید به صورت کتبی و با ذکر شماره و تاریخ اختراع به مرجع ثبت تسلیم گردد.انجام این تغییرات،مشروط به آن است که در نتیجه این تغییرات،اطلاعات مندرج در گواهی نامه اختراع،از حدود اطلاعات مذکور در اظهارنامه اولیه تجاوز نکند.

طبق ماده 35 آیین نامه ثبت علایم و اختراعات برای تغییر و یا تکمیل و یا اضافات مزبور ورقه اختراعی در تکمیل ورقه اصلی صادر می گردد.
ورقه اختراع تکمیلی تابع همان مقرراتی خواهد بود که برای ورقه اصلی معین شده است،ولی مدت اعتبار ورقه تکمیلی نمی تواند از مدت اعتبار ورقه اصلی تجاوز نماید.طبق ماده 36: ” هر صاحب ورقه اختراع که بخواهد برای تغییر یا تکمیل یا اضافات به عوض ورقه تکمیلی ورقه اصلی علیحده صادر نماید باید مقررات قانون ثبت علایم تجاری و اختراعات و همچنین مقررات این نظامنامه را که مربوط به ورقه اختراع است رعایت نموده و حق الثبت و سایر مخارج مربوطه را تادیه کند”.
وفق  ماده 37 : ” در صورتی که تقاضا کننده اختراع تکمیلی شخص دیگری غیر از صاحب اختراع اصلی باشد ورقه ثبت اختراع تکمیلی اجازه استفاده از اختراع اصلی را به او نمی دهد و صاحب اختراع اصلی نیز نمی تواند از اختراع تکمیلی استفاده کند مگر آنکه بین آن ها تراضی به عمل آید”.
ثبت تغییرات مزبور به موجب اظهارنامه رسمی به امضای صاحب اختراع یا نماینده قانونی او به عمل خواهد آمد.
اظهارنامه باید در سه نسخه تنظیم و تغییرات مشروحاَ در آن قید و مدارک مربوطه و قبض پرداخت حق الثبت ضمیمه آن گردد.رسیدگی به اظهارنامه و ثبت تغییرات بر طبق اصولی که برای ثبت اختراع ذکر شده است به عمل خواهد آمد.تغییرات مربوط به نشانی و نام صاحب اختراع یا نماینده قانونی او د ر ایران احتیاج به آگهی ندارد”.
موارد مذکور تا زمانی که به ثبت نرسیده اند در مقابل اشخاص ثالث قابل استناد نمی باشند.ثبت آن ها منوط به پرداخت هزینه های مقرر در جدول هزینه ها و در صورت لزوم هزینه انتشار آگهی مربوط خواهد بود.
لازم به توضیح است، اعتبار گواهینامه اختراع بیست سال از تاریخ تسلیم اظهارنامه است.برای حفظ اعتبار گواهی نامه باید هزینه ای سالانه ظرف دو ماه قبل از انقضای یک سال از تاریخ تسلیم اظهارنامه و هر سال بعد از آن به همین ترتیب تا تاریخ اعتبار گواهینامه ، طبق جدول هزینه ها تادیه گردد والا ثبت اختراع از درجه اعتبار ساقط خواهد شد.
اگر مالک اختراع یا نماینده قانونی وی تا شش ماه پس از انقضاء موعد، علاوه بر هزینه سالانه جریمه ای معادل نصف هزینه سالانه اختراع را پرداخت نماید ثبت اختراع به اعتبار خود باقی خواهد ماند.

بررسی اظهارنامه و ثبت اختراع

به موجب ماده ی 28 آیین نامه اجرایی قانون ثبت اختراعات،مرجع ثبت پس از دریافت اظهارنامه و ضمائم مربوط،آن را ظرف 6 ماه از حیث انطباق با شرایط شکلی و ماهوی مندرج در قانون این آیین نامه بررسی می نماید.
مرجع ثبت در صورت ضرورت می تواند از مراجع ذی ربط اعم از خصوصی یا دولتی و یا از متخصصان و کارشناسان امر برای احراز شرایط ماهوی اختراع استعلام و کسب نظر نماید.مهلت پاسخ به استعلام و اعلام نظر حداکثر 3 ماه خواهد بود.اظهارنظر مراجع و اشخاص مذکور جنبه مشورتی داشته و عدم پاسخ به استعلام و کسب نظر مانع از بررسی و اتخاذ تصمیم مرجع ثبت نیست.
وفق ماده 29 آیین نامه ی مذکور،چنانچه پس از بررسی اظهارنامه و ضمائم آن،انجام اصلاحات یا تکمیل اظهارنامه و ضمائم آن ضرورت داشته باشد،مرجع ثبت با تعیین مواردی که نیاز به اصلاح یا تکمیل دارند  از متقاضی می خواهد تا ظرف 30 روز از تاریخ ابلاغ نسبت به انجام اصلاحات یا تکمیل مدارک اقدام نماید.در غیر این صورت اظهارنامه کان لم یکن تلقی خواهد شد.مهلت تعیین شده در این ماده برای اشخاص مقیم خارج از کشور 60 روز می باشد.تصمیم مرجع ثبت مبنی بر اعطای گواهی نامه اختراع به متقاضی اعلام شده و متقاضی باید ظرف مدت 30 روز پس از اعلام جهت پرداخت هزینه های مربوط به ثبت اختراع و انتشار آگهی اقدام نماید.در صورت عدم پرداخت هزینه ها در مهلت مقرر،اظهارنامه کان لم یکن تلقی می گردد.این مهلت برای متقاضیان مقیم خارج از کشور 60 روز می باشد.

با عنایت به ماده ی 31 آیین نامه ی مذکور،اختراع با قید مراتب در دفتر ثبت اختراع ثبت می شود:
1-شماره و تاریخ اظهارنامه با قید ساعت و روز و ماه و سال؛
2-شماره و تاریخ ثبت اختراع
3-اسم و نشانی و تابعیت مالک اختراع
4-اسم و نشانی و تابعیت مخترع در صورتی که متقاضی شخص مخترع نیست مگر اینکه مخترع کتباَ تقاضا نموده باشد که نامش در گواهی نامه اختراع ذکر نشود.
5-اسم و نشانی نماینده قانونی مخترع،اگر ثبت اختراع توسط وی تقاضا شده باشد.
6-عنوان اختراع
7-طبقه بندی بین المللی اختراع با ذکر زمینه علمی ای که اختراع در آن طبقه قرار می گیرد.
8-در صورت ادعای حق تقدم و پذیرش آن،تاریخ،شماره و محل تسلیم اظهارنامه مقدم
9-مدت حمایت
تبصره 1-در دفتر ثبت اختراع،برای هر اختراع دو صفحه اختصاص می یابد و هر تغییر و اصلاح و همچنین نقل و انتقالاتی که جزئاَ یا کلاَ نسبت به موضوع اختراع صورت می گیرد،در صفحات مزبور قید می گردد.
تبصره 2-درج مراتب فوق پس از تکمیل باید به امضا مالک اختراع یا نماینده قانونی وی و همچنین رئیس اداره ثبت اختراعات برسد.
پس از ثبت اختراع،آگهی مربوط به ثبت،ظرف 30 روز با قید مراتب مذکور در ماده ی 31 این آیین نامه در روزنامه رسمی منتشر می گردد.آگهی مزبور به امضاء رئیس اداره ثبت اختراعات رسیده و برای انتشار تسلیم روزنامه رسمی می شود.پس از انتشار آگهی ثبت اختراع و تحویل نسخه منتشر شده یا منعکس در سایت روزنامه رسمی به مرجع ثبت،گواهی نامه اختراع صادر و به متقاضی یا نماینده قانونی وی تسلیم خواهد شد.گواهی نامه اختراع بایستی با استفاده از فناوری روز تهیه و مشتمل بر نسخه ای از توصیف0ادعا-خلاصه توصیف و نقشه بوده و منگنه و مهر شده و به امضاء رئیس اداره ثبت اختراعات برسد.گواهی نامه اختراع باید حاوی نکات ذیل باشد:
1-شماره و تاریخ اظهارنامه
2-اسم،نشانی و تابعیت دارنده اختراع
3-اسم،نشانی و تابعیت مخترع،مگر اینکه مخترع کتباَ از مرجع ثبت درخواست عدم ذکر نام خود را بنماید.
4-شماره و تاریخ ثبت اختراع
5-عنوان اختراع
6-طبقه بندی بین المللی اختراع
7-ذکر تاریخ،شماره و محل تسلیم اظهارنامه مقدم،در صورت ادعای حق تقدم و پذیرش آن
8-مدت حمایت
در صورت تعدد متقاضی ثبت اختراع،به درخواست آن ها،میزان سهم هر یک در گواهی نامه اختراع به تفکیک قید خواهد شد.در غیر این صورت،حقوق ناشی از اختراع بالسویه خواهد بود.
وفق ماده ی 35،در صورت تقاضای مالک اختراع ثبت شده برای صدور پروانه بهره برداری،مرجع ثبت حداکثر ظرف یک هفته از تاریخ تقاضا مراتب را به انضمام سوابق اختراع به دستگاه یا دستگاه هایی که مرتبط با موضوع اختراع تشخیص می دهد،منعکس و پس از اخذ نظرات آن ها نسبت به صدور پروانه مذکور اقدام خواهد کرد.چنانچه مراجع یاد شده ظرف مهلت مقرر در قانون،پاسخ ندهند یا پاسخ منفی دهند،مرجع ثبت تکلیفی برای صدور مجوز بهره برداری ندارد.
تبصره-در صورتی که اخذ نظرات مراجع ذی ربط قانوناَ مستلزم پرداخت هزینه باشد،تادیه این هزینه به عهده متقاضی پروانه بهره برداری است.